Paleis Het Loo | Een koninklijk carnavalsbal
Bezoek nieuwe site U bevindt zich op de oude website van Paleis Het Loo omdat deze pagina nog niet op de nieuwe website van Paleis Het Loo bevindt. Sluit deze melding of bezoek de nieuwe website.
Sluiten

Een koninklijk carnavalsbal

donderdag 12 februari 2015 / door Trudie Rosa de Carvalho

Over een paar dagen barst het Carnaval weer los. Voor carnavalsvierders die nog op zoek zijn naar een kostuum: in 1823 werd een koninklijk carnavalsbal gehouden. Er zijn prachtige prenten bewaard gebleven van de sprookjesachtige kostuums.

Ivanhoe

Ivanhoe en de zwarte ridder ('Lith. De Jobard, dess. Par Félicité Lagarenne', 1823, Collectie Paleis Het Loo)In de laatste week van het carnaval in 1823 hield de Prins van Oranje, de toekomstige koning Willem II (1792-1849), een gekostumeerd bal. Dit bal vond plaats in Brussel, in de zuidelijke Nederlanden, waar de Prins van Oranje en zijn echtgenote Anna Paulowna toen woonden.

Dit bal is bekend geworden als het ‘Ivanhoe bal’. Enkele Britse eregasten dansten de quadrille, gekleed als personages uit de historische avonturenroman Ivanhoe van Sir Walter Scott (1771-1832) uit 1819. Vanwege het grote succes werd besloten om de kostuums van de belangrijkste personages voor het nageslacht vast te leggen in een prentenalbum getiteld: Costumes d’Ivanhoe.

Vijf prenten uit dit album werden enkele jaren geleden aangekocht door Paleis Het Loo. De kostuums van Wamba de nar en Gurth de zwijnenhoeder werden duidelijk beschreven in de roman en konden daardoor letterlijk worden nagemaakt. Maar de beschrijving van de kostuums van de andere personages was vaag. De genodigden voor het bal konden hun eigen interpretatie en verbeelding op de kostuums loslaten. Dit zal een groot deel van de voorpret zijn geweest.

afb2en3

Heimwee

Het Ivanhoe-bal was een vroege schakel in een lange ketting van evenementen, die in de 19e eeuw onderdeel waren van een ware ridderlijkheidcultus en een breed gedragen verlangen naar de Middeleeuwen. Sir Walter Scott was hierin zeer bepalend: Ivanhoe en ook zijn andere romans zijn een belangrijk onderdeel van de Engelse literatuur en cultuur.

afb4en5

Ook in andere Europese landen nam Scotts roem een hoge vlucht. Het gebruik om op gekostumeerde bals en nagespeelde riddertoernooien kostuums te dragen, gebaseerd op personages uit de romans van Sir Walter Scott, is de gehele 19e eeuw populair gebleven, zowel binnen als buiten Engeland.

Voorzorgsmaatregelen

Er kon op het bal natuurlijk van alles mis gaan met de kostuums. Daarom werd voor de dames een speciaal toiletkabinet ingericht, waar de hele avond een marchand de mode aanwezig was, met handschoenen, linten, zijde, eau de cologne, om, indien nodig, ontregelde toiletten van de dames te herschikken.

De grote hoeveelheden diamanten en fijne parels op de kostuums deed vrezen dat enkele edelstenen zouden kunnen loslaten van de kleding en verloren zouden gaan gedurende het bal. Daarom werd bevel gegeven om de zalen te sluiten zodra het gezelschap vertrokken was. Twee betrouwbare bedienden moesten onder toezicht de vloer vegen, zodat de losgelaten edelstenen weer konden worden teruggevonden.

Quadrille

De Quentin Durward stoet (I.C. d’Arnaud Gerkens del., I.C. Gleich, uitgegeven door J.A.A. van den Bergh, 1845, Collectie Huis van Gijn Dordrecht)Op 26 februari 1845 hield de toekomstige koning Willem III (1817-1890) een bal in Den Haag. Ook hier waren twee quadrilles gebaseerd op het oeuvre van Walter Scott. Het ging om een Schotse quadrille en een quadrille met personages uit Scott’s roman Quentin Durward. De vrouwen in de Schotse quadrille maakten hun kostuums nauwgezet na naar de beschrijvingen ervan in de romans van Scott. Hier ziet u een afbeelding van de quadrille van Quentin Durward. In een verslag van dit bal werd de binnenkomst van deze ridderlijke quadrille lyrisch beschreven, met veel denkbeeldig opgewonden wapengekletter.

De enige die ogenschijnlijk rustig leek te blijven onder al deze opwinding, was koning Willem II. Op de prent is hij bij de deur te zien. Hij verkleedde zich nooit, maar verscheen altijd in zijn gebruikelijke militaire uniform.

Het gekostumeerde hofbal van 26 februari 1845 in Den Haag (litho naar Charles Rochussen door E. Spanier, Collectie Rijksmuseum Amsterdam)

Het bal werd naderhand omschreven als een ”rendez-vous van alle eeuwen”, waar het ceremonieel en de hofetiquette even plaats maakten voor de magische feeëriek van een feest, de fantasie van het kostuum en de bizarre grillen van de kunst der verbeelding.

  • Ivanhoe en de zwarte ridder
    De ridders Reginald Front-de-Boeuf en Robin Hood
    Ridder Waldemer Fitzurse en zijn dochter Alicia
  • Een Saksische vrouw en een boogschutter uit het gevolg van Ivanhoe
    Een Saraceense slaaf en een Jodin
    De Quentin Durward stoet
  • Het gekostumeerde hofbal van 26 februari 1845 in Den Haag
Ivanhoe en de zwarte ridder
'Lith. De Jobard, dess. Par Félicité Lagarenne', 1823. Collectie: Paleis Het Loo
foto vergroten
De ridders Reginald Front-de-Boeuf en Robin Hood
'Lith. De Jobard, dess. Par Félicité Lagarenne', 1823. Collectie: Paleis Het Loo
foto vergroten
Ridder Waldemer Fitzurse en zijn dochter Alicia
'Lith. De Jobard, dess. Par Félicité Lagarenne', 1823. Collectie: Paleis Het Loo
foto vergroten
Een Saksische vrouw en een boogschutter uit het gevolg van Ivanhoe
'Lith. De Jobard, dess. Par Félicité Lagarenne', 1823. Collectie: Paleis Het Loo
foto vergroten
Een Saraceense slaaf en een Jodin
'Lith. De Jobard, dess. Par Félicité Lagarenne', 1823. Collectie: Paleis Het Loo
foto vergroten
De Quentin Durward stoet
I.C. d’Arnaud Gerkens del., I.C. Gleich, uitgegeven door J.A.A. van den Bergh, 1845. Collectie: Huis van Gijn Dordrecht
foto vergroten
Het gekostumeerde hofbal van 26 februari 1845 in Den Haag
Litho naar Charles Rochussen door E. Spanier. Collectie: Rijksmuseum Amsterdam
foto vergroten