Paleis Het Loo | Sophia Hedwig: van frivool naar imposant
Bezoek nieuwe site U bevindt zich op de oude website van Paleis Het Loo omdat deze pagina nog niet op de nieuwe website van Paleis Het Loo bevindt. Sluit deze melding of bezoek de nieuwe website.
Sluiten

Sophia Hedwig: van frivool naar imposant

woensdag 3 september 2014 / door Marieke Spliethoff

Tot de populairste schilderijen op Paleis Het Loo behoort zeker het portret van Sophia Hedwig van Brunswijk, gravin van Nassau-Dietz ‘met de blote borst’. Vele kinderen hebben er gniffelend voorgestaan in onze Galerij, nadat ze zich eerder al hadden vergaapt aan de drie blote kindertjes van Honthorst. Beide stukken hebben nogal wat gemeen omdat zij beide voorbeelden zijn van de vrijmoedige, zinnebeeldige stijl, waarin men zich in het begin van de 17e eeuw in Haagse hofkringen liet portretteren.

Sophia Hedwig als Caritas

Sophia Hedwig als CaritasSophia Hedwig (1591-1642) was de eerste, die een dergelijke gewaagde compositie aandurfde. In 1621 liet zij zich door de Utrechtse portretschilder Paulus Moreelse uitschilderen in de gedaante van Caritas, de naastenliefde en in dit geval ook de moederliefde. De gravin is omringd door haar drie kinderen en haar oudste zoon reikt haar een schaal met vruchten aan, het traditionele symbool van naastenliefde. De reden waarom een dergelijk gewaagd portret accepté was, was omdat iedereen begreep dat het ‘niet echt’ was. Onder andere door de Oosters aandoende fantasiekleding wordt het tafereel op een hoger, abstracter niveau geplaatst. Alleen de min (voedster) met de baby op de achtergrond is realistisch: zij is in eigentijdse kleding gestoken en relativeert de boodschap: de voorname dame met de ontblote borst voedt haar kinderen natuurlijk niet zelf, maar heeft daar haar personeel voor.

Blote prinsenkindertjes

Willem II en zijn zusjesEenzelfde gedachte ligt ten grondslag aan het schilderij dat Gerard van Honthorst (1596-1656) in 1629 van de drie oudste kinderen van stadhouder Frederik Hendrik maakte: de toekomstige stadhouder Willem II en zijn zusjes Louise Henriëtte en Henriëtte Amalia zijn in een grootse allegorie op de liefde helemaal bloot afgebeeld. Zelfs in de portretkunst van het vrolijke stadhouderlijke hof was dat toen hoogst ongebruikelijk. De exotische omgeving, de aanwezigheid van de panter en van de hoorn des overvloeds geven aan dat de voorstelling niet realistisch maar symbolisch is. De stereotiepe gezichtjes van de kinderen vormen een soort dekmantel voor deze vrijmoedige presentatie.

De rode gravin

Het portret van Sophia Hedwig als Caritas is voorlopig niet op Het Loo te zien. Het is uitgeleend aan het museum Catherijneconvent te Utrecht, waar het tot 1 maart 2015 een van de topstukken zal zijn op de tentoonstelling Ik geef om jou! Naastenliefde door de eeuwen heen. Als zo’n belangrijk (én groot) stuk ons museum tijdelijk verlaat, proberen wij conservatoren altijd een zo goed mogelijke vervanging ervoor te vinden. De presentatie in het museum mag onder zulke wisselingen nu eenmaal niet lijden!

Sophia HedwigIn het geval van Sophia Hedwig was dit niet zo moeilijk. In het Fries kabinet hing namelijk al een groot portret van haar, dat het verdient eens wat meer in het licht te worden gezet. Ook dit portret is geschilderd door Paulus Moreelse, maar enkele jaren later dan de Caritas, rond 1625. Moreelse was toen de toonaangevende portretschilder in Utrecht, waar Ernst Casimir – de man van Sophia Hedwig – in die jaren militair gouverneur en garnizoenscommandant was. Het portret laat Sophia Hedwig staand naast een met rood fluweel beklede kist en tegen de achtergrond van een rood gordijn zien. Zij is gekleed in een prachtige rood brokaten japon met loshangende overmouwen en brede kanten manchetten en kraag. Zilveren knopen en zilverlint dragen bij aan de luxe uitstraling van haar kleding. In haar linkerhand houdt zij een waaier (het hofattribuut bij uitstek) van witte struisveren en haar krullenkapsel is versierd met diamanten juwelen. Een boeketje verse bloemen, waarin een rood met geel gevlamde tulp de ereplaats inneemt, herinnert ons eraan dat we ons in de tijd van de tulpenhandel en de zich snel ontwikkelende Gouden Eeuw bevinden.

Een goede partij

Hoewel het gezicht in het schilderij in de loop der tijden wat heeft geleden en we de fijne details ervan nu niet meer goed kunnen zien, is het in ieder geval duidelijk dat Sophia Hedwig geen schoonheid was. Maar wat zij aan knapheid miste, werd ruimschoots goedgemaakt door haar voorname afkomst. Zij was een van de dochters van regerend hertog Hendrik Julius van Brunswijk-Wolffenbüttel en Elisabeth van Denemarken. Haar moeder was dus een koninklijke prinses en een zuster van Anna van Denemarken, koningin van Groot-Brittannië. De 33-jarige Ernst Casimir, die later stadhouder werd van de noordelijke provincies, leerde de toen 15-jarige Sophia Hedwig kennen toen hij in 1606 een jaar lang in dienst was van haar vader, de hertog van Brunswijk. Het volgende jaar, 1607, trouwde hij al met haar in aanwezigheid van onder meer de Deense koning Christiaan IV, oom van de bruid. Het standsverschil tussen beide echtelieden heeft de jonge Republiek geen windeieren gelegd. We zien Sophia Hedwig herhaaldelijk naar voren geschoven worden om representatieve plichten te vervullen in de internationale contacten, waarvoor zij door haar afkomst zeer geschikt voor was.

Imposant figuur

Sophia HedwigWe kunnen het verloop van Sophia Hedwigs leven nog een stapje verder volgen op Het Loo. In het Stenen Stuk hangt namelijk nog een portret van haar, waarop zij weer enkele jaren ouder is. Het werd rond 1632 geschilderd door de Friese hofschilder Wybrand de Geest (1592-1665). Tegen die tijd was ze ongeveer veertig jaar oud en was ze enorm zwaarlijvig geworden. Haar zwarte japon met ingeweven noppen van gouddraad, de grote kanten molensteenkraag en kanten manchetten en de lange parelsnoeren vormen een fraaie aankleding van haar imposante figuur.

Ernst Casimir, de man van Sophia Hedwig kwam in 1632 om het leven tijdens het beleg van Roermond. Hun oudste zoon Hendrik Casimir I nam het stadhouderschap van de noordelijke provincies over, terwijl Sophia Hedwig werd benoemd tot regentes van Dietz, dat ook in het bezit was geweest van haar echtgenoot. Zij is toen in Dietz gaan wonen en heeft zich daar geliefd weten te maken. Haar gezondheid leed echter onder haar zwaarlijvigheid. In 1642 kwam er een einde aan het leven van deze opmerkelijke stadhoudersvrouw.

  • Sophia Hedwig als Caritas
    Willem II en zijn zusjes Louise Henriëtte en Henriëtte Amalia
    Sophia Hedwig
  • Sophia Hedwig
Sophia Hedwig als Caritas
In 1621 geschilderd door Paulus Moreelse (1571-1638). Collectie: Paleis Het Loo
foto vergroten
Willem II en zijn zusjes Louise Henriëtte en Henriëtte Amalia
In 1629 geschilderd door Gerard van Honthorst (1596-1656). Collectie: Paleis Het Loo
foto vergroten
Sophia Hedwig
Rond 1625 geschilderd door Paulus Moreelse (1571-1638). Collectie: Bruikleen Koninklijke Verzamelingen
foto vergroten
Sophia Hedwig
Rond 1632 geschilderd door Wybrand de Geest (1592-1665). Collectie: Particulier bruikleen
foto vergroten